Mổ xẻ lợi hại của hiệp phụ và bàn thắng vàng trong bóng đá

THỨ TƯ, 01/03/2017 00:00:00

Vntinnhanh.vn - Từ năm 1897, người Anh đã nghĩ đến việc đá thêm giờ để tìm ra đội thắng cuộc khi các trận bóng đá kết thúc hai hiệp truyền thống với tỉ số hòa. Tuy nhiên phải mất thêm cả thế kỷ, hình thức phân định thắng thua này mới dần được phổ biến và hoàn thiện.

Mổ xẻ lợi hại của hiệp phụ và bàn thắng vàng trong bóng đá

Mario Goetze ghi bàn trong hiệp phụ giúp đội tuyển Đức vô địch World Cup 2014. (Ảnh: Independent)

Trong trận chung kết cúp nước Đức năm 1922, Hamburg và Nuremburg hòa nhau với tỉ số 2-2 sau 90 phút. Theo luật khi đó, hai đội phải tiếp tục thi đấu cho tới khi có một đội ghi được thêm bàn thắng. Tuy nhiên sau khi đá thêm tới 99 phút, chẳng có đội nào chọc thủng lưới đối phương lần thứ ba cả, và trận đấu buộc phải kết thúc vì trời tối.

Sau nhiều thử nghiệm, hình thức đá hai hiệp phụ với tổng thời gian 30 phút dần được áp dụng phổ biến. Nếu vẫn là tỉ số hòa thì cuộc đối đầu sẽ phải phân định thắng thua bằng trận đá lại và tung đồng xu nếu cần thiết. Trong lịch sử các kỳ World Cup và EURO, lần duy nhất trọng tài phải chơi trò "sấp ngửa" để tìm ra đội thắng cuộc là bán kết EURO 1968, khi Italy đánh bại Liên Xô nhờ lựa chọn chính xác của đội trưởng Giacinto Facchetti.

Đến năm 1970, Ủy ban bóng đá quốc tế (IFAB), cơ quan soạn thảo luật FIFA, đã thay thế hình thức tung đồng xu bằng loạt sút luân lưu. Tuy nhiên luật này gây ra đôi chút rắc rối với các trọng tài trong thời gian đầu.

Trong trận đấu ở vòng 2 của cúp C2 (UEFA Cup Winners' Cup) mùa giải 1971/72, Rangers hòa Sporting Lisbon với tỉ số 6-6 sau hai lượt trận. Lẽ ra đội bóng của Scotland giành quyền đi tiếp nhờ luật bàn thắng sân khách, nhưng trọng tài Laurens van Ravens lại áp dụng luật luân lưu một cách máy móc, và Sporting thắng 3-0.

“Chúng tôi ngồi trong phòng thay đồ và cúi gằm mặt”, Willie Johnston, cầu thủ chạy cánh của Rangers kể lại. “Sau đó phóng viên John Fairgrieve đến và nói rằng chúng tôi đã giành quyền đi tiếp”. Sau khi nhận khiếu nại, một thành viên ban tổ chức đã xem xét và quyết định hủy bỏ kết quả luân lưu và công nhận chiến thắng cho Rangers. Vượt qua thử thách này, Johnstone và các đồng đội đi đến chức vô địch châu Âu đầu tiên và duy nhất trong lịch sử CLB.

<video1>

Trận đấu giữa Tây Đức và Tiệp Khắc ở EURO 1976 kết thúc với cú đá luân lưu nổi tiếng của Antonin Panenka.

Trong những năm đầu thập niên 1990, hiệp phụ giống như màn thả lỏng của hai đội trước khi bước vào loạt luân lưu, do các đội đều thi đấu thận trọng. Để kích thích sự hấp dẫn cho hai hiệp đá thêm, FIFA đã đề ra luật bàn thắng vàng vào năm 1993 và giải đấu lớn đầu tiên áp dụng thể thức này là EURO 1996. Ở trận chung kết giải đấu, thủ môn Petr Kouba của đội Tiệp Khắc bắt trượt bóng trong pha dứt điểm của Oliver Bierhoff, dâng chức vô địch cho người Đức.

“Tôi biết bàn thua đó có vẻ khá ngu ngốc”, Kouba nhớ lại. “Tôi đã rất buồn và không muốn làm gì nữa trong bảy ngày sau đó. Dù chúng tôi được chào đón như những người hùng khi trở về Prague nhưng trong lòng tôi rất đau đớn. Cảm giác đó đeo bám tôi trong suốt phần đời còn lại, dù có cố gắng như thế nào để quên đi".

Bàn thắng vàng đôi khi không giúp cho đội thắng cuộc cảm thấy thỏa mãn hơn. Năm 2001 Liverpool giành chức vô địch UEFA Cup sau chiến thắng 5-4 trước Alaves. HLV Gerard Houllier mô tả: “Tôi luôn nghĩ là chúng tôi sẽ ghi bàn trước vì chúng tôi mạnh hơn, nhưng tôi vẫn cho rằng cần cho các đội bóng cơ hội chiến đấu đến phút cuối. Cần phải đá hết hai hiệp phụ. Bàn thắng vàng có vẻ hay đấy, nhưng trong bóng đá thì nó không công bằng cho lắm”.

Có lẽ Kouba cũng đồng tình với quan điểm trên, vì ông đã nếm trải mùi vị cay đắng của bàn thắng vàng trước đó nhiều năm. “Luật này thật phi lý và tàn nhẫn”, ông nhận xét. “Thông thường khi để thua một bàn, ta vẫn còn thời gian để gỡ lại. Nhưng với bàn thắng vàng, ta sẽ không dám mạo hiểm nữa”. Luật bàn thắng vàng được đề ra để khuyến khích bóng đá tấn công, nhưng dường như lại phản tác dụng. Các đôi bóng ngại tấn công vì sợ bị phản công. Thêm vào đó, các khán giả trung lập sẽ không thấy vui vì khoảng thời gian đầy hấp dẫn của hiệp phụ bị cắt ngắn vì một bàn thắng.

<video2>

Đức đánh bại Tiệp Khắc ở EURO 1996 nhờ bàn thắng vàng của Bierhoff.

Để giải quyết vấn đề trên, luật bàn thắng bạc được thử nghiệm trong một thời gian ngắn, theo đó trận đấu có thể kết thúc sau hiệp phụ thứ nhất nếu có một đội dẫn trước. Đến năm 2005, cả bàn thắng vàng và bàn thắng bạc đều không còn được áp dụng nữa. Nhờ đó, người hâm mộ mới được chứng kiến sự hấp dẫn của trận tứ kết EURO 2008 giữa Croatia và Thổ Nhĩ Kỳ, khi có tới hai bàn thắng được ghi trong thời gian bù giờ của hiệp phụ thứ hai.

Các cầu thủ có được luyện tập để sẵn sàng ứng phó khi trận đấu kéo dài đến hơn 90 phút hay không? "Không hẳn, vì điều đó không thường xuyên xảy ra", Nick Grantham, huấn luyện viên thể lực từng làm việc cho một số CLB ở giải Ngoại Hạng Anh cho biết. “Nếu hồi sức và tiếp nước đúng lúc, một cầu thủ với chế độ tập luyện thông thường chẳng có lý gì mà không thể đá được nhiều hơn 90 phút cả."

Tâm lý mới là yếu tố cần được chuẩn bị kỹ càng hơn. "Trong những trường hợp phải chịu nhiều sức ép, các cầu thủ thường bị cảm xúc và sự mệt mỏi lấn át”, Tiến sĩ tâm lý học thể thao John Sullivan, từng làm cố vấn cho đội tuyển Anh, chia sẻ. “Trong nhiều môn thể thao, người ta nghĩ rằng điều đó không thể được cải thiện, nhưng có thể đấy”.

“Tôi sẽ bắt họ chạy vòng quanh ở tốc độ cao để tăng nhịp tim, và sau đó yêu cầu họ giải quyết một vấn đề nào đó trong trạng thái mệt mỏi. Mức độ căng thẳng được nâng dần lên cho giống những gì mà các cầu thủ phải đối mặt trên sân.”

Cầu thủ Ba Lan hồi sức trước hiệp phụ trận tứ kết EURO 2016, gặp Bồ Đào Nha. (Ảnh: Getty)

Trong một trận đấu, các cầu thủ có thể nghĩ tới hiệp phụ ngay cả khi hai hiệp chính chưa kết thúc. “Điều đó xuất hiện trong đầu bạn vào khoảng 10 phút cuối”, Kouba mô tả. “Các cầu thủ và huấn luyện viên hiểu rằng có rất nhiều bàn thắng đến vào những phút cuối, nên cần phải tránh sai lầm. Thay vì những đường chuyền để tạo cơ hội ghi bàn như hiệp một, bạn sẽ có xu hướng chuyền dài nhiều hơn dù điều đó làm mất quyền kiểm soát bóng khá dễ. Đó là vấn đề về kiểm soát rủi ro”.

"Ở thời của tôi, tôi thích giữ sạch lưới trong hiệp phụ để bước vào loạt luân lưu, hi vọng có một kết quả tốt. Bây giờ khi làm HLV ở đội tuyển trẻ Cộng Hòa Czech, tôi muốn các cầu thủ của mình giải quyết trận đấu ngay trong hiệp phụ."

Nhưng nói thì dễ hơn làm. Khi thể lực đi xuống, không phải ai cũng có thể tiếp tục thực hiện được những pha bóng như lúc sung sức. “Phải tính cả những thứ đã xảy ra trong 90 phút trước đó”, Grantham nói. “Thông thường đó là những trận đấu quan trọng vì bắt buộc phải có đội thắng. Hai đội bóng mạnh đối đầu với nhau, và sau 90 phút thì họ đã cống hiến tất cả những gì tốt nhất của mình để cố đánh bại đối phương rồi.”

“Nếu mệt mỏi, những quyết định mà bạn đưa ra sẽ kém đi. Một cú tắc bóng không đúng thời điểm có thể dẫn tới chấn thương, cho bạn hoặc cho đối thủ, do cơ bắp lúc này dễ bị tổn thương hơn.”

Một yếu tố quan trọng khác là sự hồi sức cho các cầu thủ. Việc làm này cần được bắt đầu trước khi tiếng còi kết thúc hai hiệp phụ vang lên. “Nếu bắt đầu thả lỏng sau 120 phút thì quá muộn”, Sullivan khẳng định. “Bạn có thể dạy một cầu thủ cách phân bổ sức lực và phục hồi ngay trong trận đấu, nhờ đó họ sẽ chiếm lợi thế so với đối thủ. Nếu dạy họ cách hạ nhịp tim trong hai nhịp thở, họ sẽ dai sức hơn. Thở đúng cách cũng giúp cho não được thư giãn”.

Ở những giải đấu có áp dụng thể thức loại trực tiếp như World Cup hay EURO, các đội bóng có thể phải trải qua tới 4 trận liên tiếp có hiệp phụ tính từ vòng 16 đội đến trận chung kết. Khi đó quá trình hồi phục trở nên rất quan trọng. Tắm nước đá, ăn nhiều protein và bổ sung chất dinh dưỡng là những biện pháp rất phổ biến.

“Với một trận đấu thì cầu thủ có thể đối phó được”, Kouba nói. “Nhưng ở một giải đấu đỉnh cao diễn ra sau khi mùa giải dài vừa khép lại thì rất nhiều áp lực và kỳ vọng. Khi phải đá hai hay ba trận có hiệp phụ trong một khoảng thời gian ngắn, nguy cơ kiệt sức hoặc chấn thương là lớn hơn”.

“Đó là một hệ quả của thể thức loại trực tiếp”, Grantham nói. “Nếu đối thủ của bạn không phải đá hiệp phụ trước đó, đội của bạn sẽ gặp đôi chút bất lợi vì sự mệt mỏi sót lại từ trận trước. Có lẽ kết thúc trận đấu ngay sau 90 phút để đá luân lưu là một giải pháp hợp lý”. Cách làm đó đã được áp dụng ở giải Football League Trophy, nơi các đội bóng chỉ đá 90 phút và giải quyết thắng thua bằng luân lưu nếu có tỉ số hòa.

Ở Nam Mỹ, Copa Libertadores và Copa America chỉ áp dụng hiệp phụ cho trận chung kết. Trong khi đó ở Olympic, giải vô địch thế giới các CLB và giải U20 nữ thế giới cho phép các đội bóng được sử dụng quyền thay người thứ tư khi bước sang khoảng thời gian 30 phút đá thêm giờ.

Trước khi loạt luân lưu được giới thiệu ở World Cup và EURO, 94% số trận hòa được giải quyết trong 120 phút, những cặp đấu khác phải đá lại và có một trường hợp duy nhất phải tung đồng xu. Sau khi loạt luân lưu xuất hiện, con số trên giảm xuống còn 78%, và trong đó việc xác định đội thắng trong 120 phút cũng chỉ xảy ra với tỉ lệ 42%. 

Bóng đá sẽ luôn vận động với những ý tưởng mới liên tục được đề xuất. Đến một ngày nào đó, việc phân định thắng thua bằng hiệp phụ và loạt sút luân lưu sẽ có những tiến hóa. Có lẽ người Anh, vốn nổi tiếng là "yếu bóng vía" trên chấm đá phạt 11 mét tại các kỳ World Cup và EURO, sẽ lạc quan hơn nếu hình thức này không còn được áp dụng trong tương lai.

Anh Ngọc (theo Four Four Two)

  • Từ khóa